Etymology and Divinity

Etymology and Divinity

Credit for suggesting this topic of Etymology goes to my friend Mr. Devarajan. I just thought it good to connect it up further to Divinity. Etymology and Divinity ? Well ….

In the study of following श्लोक in श्रीमद्भगवद्गीता presented at

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।

अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ।।२-२८।।

I noted following details of the word निधनम्

  • ५-३ निधनम् “नि + धन्” १ प (धन् = to sound, to make sound; नि + धन् = not to make sound) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “निधन” (= state of not making sound, death) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

    • ५-३-१ नि = न । निधनम् = न धनम् । नञ्-तत्पुरुषः ।

    • ५-३-२ Dictionary gives many different meanings of the word धन

      • धन = sound निधनम् = state when sound of heart-beat is no more present

      • धन = wealth; निधनम् = devoid of wealth; Breath is true wealth of life ! In Urdu there is a saying जान है तो जहाँ (जहान) है (Whole world is meaningful, only if there is life) Also, सिर सलामत तो पगड़ी पचास (One can wear many different caps and crowns, only if the head is in its place – both physically and intellectually)

      • धन = positive quantity (in mathematics and physics)

      • निधनम् = null set ?

Having done such analysis of the word निधनम्, I have been also deliberating upon the difference between निधन and निर्धन.

  • The difference is obviously due to the two उपसर्ग-s नि and निर्.

  • I think नि stands for नितान्तं

  • निर् in निर्धन possibly stands for negation, सधन and निर्धन being just antonyms of each other.

    • निर्धन can become सधन

    • The उपसर्ग निर् seems to provide probability of its reversal

  • But नि in निधन is final, नितान्तं, irreversible

I am ever indebted to my father for initiating me into, rather inculcating in me this analytical approach, which I carry forward to analyzing every word by its elements or fundamentals. And how interesting revelations come forth by such analysis !! If not by this approach, why would one bother to find difference between निधन and निर्धन and in turn the finesse of difference between उपसर्ग-s नि and निर् ?

Another word, analysis of elements of which really brought forth revelation to me is the word जगत्. Once it just came to mind that every letter in this word has a meaning of its own and yet the three letters merge together to become one word, which brings philosophical completeness to the meanings of every letter as put together, also in the right sequence !


As can be seen,

  • ज stands for what is born, comes into existence, becomes manifest ज = जायते यथा अण्डे जायते इति अण्डज

  • ग stands for what moves, goes, perishes ग = गच्छति यथा खं गच्छति इति खगः
  • त् stands for “that’s all” त् = इत्येव यथा वृद्धिरादैच् इत्यस्मिन् सूत्रे आत् = आ इत्येव

  • जगत् means moving. as per Apte’s dictionary

    • Now let me put the meaning of जगत् by putting together the meanings of the letters.

      • Is born, goes, that’s all !

      • What is it that “is born, goes, that’s all” ? Everything in this world जगत्
      • That is all what जगत् is !!  is born, goes, that’s all ! जगत् = जायते, गच्छति, इत्येव

If one deliberates, it is not difficult to appreciate that nothing in this world is permanent. So why to have attachments with things, which are fleecy ? Hence जगन्मिथ्या !

Spiritual pursuit अध्यात्म is really seeking knowledge of what is permanent, eternally valid and true.

I can’t imagine that any highest level of human intelligence would have prompted one to decide and popularize that let the word for world, universe be जगत् !

I am inclined to believe that this word जगत्,

  • having basic meaning as “moving”, as per Apte’s dictionary,
  • also meaning ‘world, universe’
  • but actually encompassing the philosophical thought that everything in this world is perishable

is there in संस्कृत language, only by divine grace.

संस्कृतं नाम दैवी वाक् | अन्वाख्याता महर्षिभिः ||

संस्कृतं is truly a divine language, adopted and propagated by the great souls !

People seem to be worried about what will happen of संस्कृत language, if no one makes an effort to revive it. Revive संस्कृत a divine language by human effort ? The language has stayed for eons. Whether it should continue to stay will never depend upon there being adequate human effort or not. I would like to believe that, what श्रीकृष्णभगवान् says about चातुर्वर्ण्य “तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् (गीता ४-१३) is also true for संस्कृतम् the truly divine language. I would simply like to take sips from this torrent of a perennial flow of nectar !

I am happy to enjoy the small little revelations, which I get to realize when analyzing words, word-elements such as उपसर्ग-s and also letters अक्षराणि.

Even this word अक्षराणि actually means ‘imperishables’. Does not its commonplace English translation ‘letters’ sound far too placid, to say the least ?

मा शुचः (गीता १८-६६) Let there be no doubt, that संस्कृतम् will stay, because it is Divine language and every noble thought therein is अक्षर imperishable !


16 thoughts on “Etymology and Divinity

  1. Good Imagination of etymology. नि = न. निधन = निर्धन =

    ( १. १. ३५) नाभिजन्माण्डजः पूर्वो निधनः कमलोद्भवः
    ( १. १. ३६) सदानन्दो रजोमूर्तिः सत्यको हंसवाहनः।।।१-१-१८।।

    अन्तो नाशो द्वयोर् मृत्युर् मरणं निधनोऽस्त्रियाम् ।।२-८-११६।।

    शब्दकल्पद्रुमे –

    [L=18958] [p= 2-881] निधनं, क्ली, (नि धा “कॄपॄवृजिमन्दिनि धाञः
    क्युः ।” उणादि । २ । ८१ । इति क्युः ।) नाशः । नि + धा+क्यु – निधनम्।
    तत् तु अदर्शनं मरणञ्च । (यथा, विष्णु-
    पुराणे । १ । १३ । ७३ ।
    “एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टकारिणि ! ।
    बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥”)

    निधनं कुलनाशयोः

    निधीयते अत्र इति वा निधानम्।

      • तत्रैव निर्दिष्टः ग्रन्थः – शब्दकल्पद्रुमः। पूर्वतनानि अमरसिंहवाक्यानि।

        किं च, जकारस्य च, केवलस्य प्रसिद्धैः शब्दकोविदः प्रयोगाः प्रदर्शिताः, येषु भवदुक्तोऽर्थो न दृश्यते —

        वेगिते जः समाख्यातो जघने जः प्रकीर्त्तितः |
        जेता च जः समाख्यातः प्रसिद्धैः शब्दकोविदैः ||१४||

        एवमेव, गकारस्य प्रसिद्धाः प्रयोगाः संगृहीताः —

        गो गणपतिर् उद्दिष्टो गो गन्धर्वः प्रकीर्त्तितः |
        गं गीतं गा च गाथा स्याद् …

        इति तकारस्य च —\

        तकारः कथितश्चौरः क्रोडे पुच्छे प्रकीर्तितः |

        इति कोशवल्लभेन पुरुषोत्तमदेवेन एकाक्षरकोशे।

        किं च, धनशब्देऽपि, धकरस्य —

        धं धने च धनेशे धो धा धातरि निदर्शितः ||२०||

        इति, नकारस्य

        नशब्दः स्वागते बन्धौ वृक्षे सूर्ये च कीर्तितः |

        इति एकैकस्याप्यक्षरस्यार्था पूर्वाचार्यैः कल्पित एव।

        एवं निधनशब्देऽपि यथेष्टं सर्व्ऽप्यर्था उन्नेतुं शक्या एव।

        परं तु शब्दार्थनिष्पत्तौ, वाचकार्थाः, रूढार्था वानुसर्तव्या इति प्राचामाचार्याणां मतम्। योगिनामेव “सर्वे सर्वार्थवाचकाः” इति नियमः संगच्छते। अत एव,

        लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते ।
        ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थो$नुधावति U.1.1;

        इति भवभूतिनाप्युक्तम्।

      • कुत्रतः इति कुतूहलम् ।

        सत्यं कुतूहलमात्रम्। पाणिनीयः व्युत्पन्नः शब्दस्तु —

        कुतः, कस्मादिति प्रयुज्यते। न पुनः कुत्रतः इति कल्पनामात्रं काव्यम्।

      • नापि पुराणम्, नापि काव्यम्। इयं तु व्युत्पातिः शास्त्रीया –


        1. [L=5393] ऋतं, क्ली, (ऋ + क्त ।) इयर्ति, अर्यते वा ऋतम्।

        १. उञ्छशिलम् । (यथा, मनुः । ४ । ४ — ५ ॥
        “ऋतामृताभ्यां जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा ।
        सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥
        ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् ।
        मृतन्तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्” ॥)

        २. जलम् । (यथा, ऋग्वेदे । ७ । १०१ । ६ । “तन्म
        ऋतं पातु शतशारदाय” । “ऋतमुदकम्” । इति
        भाष्यम् ॥)

        ३. सत्यम् इति मेदिनी ॥ (यथा, मनुः । ८ । ८२ ।
        “साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।
        “विवशः शतमाजातीस्तस्मात् साक्ष्यं वदेदृतम्” ॥
        कर्म्मफलं । यथा, “ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके” ।
        इति श्रुतिः ॥

        ४. विष्णुः ॥ = यथा, महाभारते । १ ।१ । २५३ ।
        “भगवान् वासुदेवश्च कीर्त्त्यतेऽत्र सनातनः ।
        स हि सत्यमृतञ्चैव पतित्रं पुण्यमेव च ।
        शाश्वतं ब्रह्म परमं धुवं ज्योतिः सनातनम्” ॥

        2, पुं, इयर्तीति ऋतः। ऋतीयते इति वा। पचाद्यच्।

        १. सूर्य्यः । यथा, शतपथब्राह्मणे । “ब्रह्म वा
        ऋतं ब्रह्म हि मित्रो ब्रह्म ऋतं ब्रह्म एवायुः” ॥

        २. परब्रह्म । यथा, श्रुतिः । “ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म” ॥

        ३. सत्याचारः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १३७ । २ ।
        “सुतो मित्राय वरुणाय पीतये चारूरृताय
        पीतये” ॥ “ऋताय सत्याचाराय” । इति दया-
        नन्दभाष्यम् ॥

        ४. रुद्रः । यथा, सामगानां सन्ध्यामन्त्रे
        रुद्रोपस्थाने । “ऋतमित्यस्य कालाग्नी रुद्र ऋषि-
        रनुष्टुप्छन्दो रुद्रो देवता रुद्रोपस्थाने विनि-
        योगः” ॥

        ५. देवमेदः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । २३ । ८ ।
        “ऋतस्य हि सुरुषः सन्ति पूर्ब्बीरृतस्य धीति-
        र्वृजिनानि हन्ति” । “ऋतस्य ऋतदेवस्य” । इति
        भाष्यम् ॥

        ६. यज्ञः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४५ । ५ ।
        “ऋतचिद्धि सत्यम्” । “ऋतस्य यज्ञस्य जलस्य
        वा चित् ज्ञाता” । इति भाष्यम् ॥

        ७. अग्नेरृषिभेदः । यथा, यजुषि । १७ । ८२ । “ऋतश्च
        सत्यश्च” । इति ॥)

        ८. ऋतः, त्रि, (ऋ क्त ।) दीप्तः । पूजितः । इति
        मेदिनी ॥

  2. As can be seen,

    ज stands for what is born, comes into existence, becomes manifest ज = जायते यथा अण्डे जायते इति अण्डज

    ग stands for what moves, goes, perishes ग = गच्छति यथा खं गच्छति इति खगः

    त् stands for “that’s all” त् = इत्येव यथा वृद्धिरादैच् इत्यस्मिन् सूत्रे आत् = आ इत्येव

    Good Imagination. But bad etymology and connecting imagination with divinity, simply because divinity depends on imagination and so the linking between etymology and divinity through imagination.

    In the first case,

    सूत्रम्. सप्तम्यां जनेर्डः॥ ३।२।९७. काशिका-वृत्तिः. सप्तम्यां जनेर् डः ३।२।९७. सप्तम्यन्त उपपदे जनेर् धतोः डः प्रत्ययो भवति। उपसरे जातः उपसरजः। मन्दुरजः|

    ज does not alone does not give the meaning as you have imagined, but with a उपपद in the सप्तमी।

    and in the same suffix in the case of खगः, विहगः etc. ग itself does not mean going.

    अन्येष्वपि दृश्यते ३।२।१०१
    अन्येष्वपि उपपदेषु कारकेषु जनेः डः प्रत्ययो दृश्यते। खे गच्छति – ख+गम्+ड – खगः

    “खगः सूर्ये ग्रहे दैवे मार्गणे च विहङ्गमे।” इति विश्वः।

    and not alone.

    Purely divine imagination in the त् in the सूत्र, which is a technical augmentation in the सूत्र style.

    पाणिनीया प्रक्रिया तु उणादिप्रत्ययः —
    “२.८३ वर्तमाने पृषद् वृहन् महज् जगच् छतृवत्” इति गमेः अतिः प्रत्ययः। गमेः जगादेशः। शतृवत्त्वात्, ङीप्, स्त्रियाम्, जगती। इति।

    “जगत् स्याद् विष्टपे क्लीबं वायौ ना जङ्गमे त्रिषु” इति रुद्रः।
    “जगदाख्या स्मृता वाते विष्टपे जङ्गमेऽपि च।
    जगती भुवने क्ष्मायां छन्दोभेदे जनेऽपि च॥ इति विश्वः।
    जगती जगति छन्दोविशेषोऽपि क्षितावपि। इत्यमरः।

    • नमस्ते श्रीमन् भट-महोदय ! पाणिनीयानां प्रक्रियाणां विवरणाय धन्यवादाः । तथापि संस्कृतस्य दैवत्वस्य यः विचारः मया प्रस्तुतः, तं विचारं भवतः टीका न परिपोषयति । प्रत्येकस्य अक्षरस्य ये अर्थाः मनसि सञ्जाताः ते यदि काव्यात्मकाः तथैव खलु, यतः “न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्” ।

  3. Thank you for this highly educative post. The logical manner in which you analysed the meaning of words is a knowledge worth acquiring. The language whose very letter is ‘Akshara’ is surely Divine and indestructible. No language contains the elevating thoughts and philosophy that Sanskrit does.

  4. You may already know it and may not be very related here, but Hriday is Harati, Daddati, Yaayaati Ch. Heart takes the blood, gives the blood and keeps moving the blood.

      • हरति ह्रियते इति वा हृदयम्। “वृह्रोः षुग्दुकौ च” (उणादिसू.१००); हरतेः कयन् प्रत्यये, दुगागमः – हृ+द्+अय – हृदयम्। ह्रियते विषयैरिति हृदयं मनः।

        इति पाणिनीया प्रक्रिया। महर्षिभिरन्वाख्याता इति दिव्या वागियं तत्सदृशैरन्वाख्याता एव दिव्यत्वं न जहाति। न पुराणमिति वा नवमिति वा दिव्यत्वे हेतुः।

        कल्पनामात्रं तु यथेष्टप्रवृत्तिरेवान्वाख्यानं भवति, नापि काव्यं नापि शास्त्रमिति मन्तव्यम्। यथेष्टमर्था व्युत्पत्तयः कल्पयितुं शक्या एव, ते न दिव्यत्वं व्यवस्थापयन्ति भाषायाः।

  5. यद्यपि, कोशानुसारेण शब्दस्यानेके अर्थाः संभवन्ति, तथापि प्रयोगविषये, तेषां प्रकरणादिभिर्वाचकत्वं नियम्यते, अन्यार्थश्च निरूढया सप्रयोजनया वा लक्षणया वा प्रतीयते, प्रकरणानुरोधेन। अत्र वाक्यपदीयकाराः पदवाक्यविषये प्रमाणभूता आचार्याः —

    संसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता।
    अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः // वाप २.३१५ //

    सामर्थ्यम् औचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः &
    शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः // वाप २.३१६ //

    प्रकरणानुरोधेन शब्दार्थं परिच्छिन्दन्ति, न कल्पनामात्रम्।एवमपि– यत्रान्यार्थप्रतीतिः, तत्रापि, नियमः प्रदर्शितः काव्यप्रकाशकारैः —

    मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितो ऽथ प्रयोजनात् |
    अन्यो ऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया || काप्र-९ ||.
    स्वासिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम् |
    उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा || काप्र-१० ||

    इति कल्पनामात्रस्य काव्यत्वेऽपि नार्थव्युत्पत्तिः कल्पनारूढा। तत्र च, ततोऽप्यधिकस्यार्थस्य च तत्र प्रतीतिः,

    अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियंत्रिते।
    संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद् व्यापृतिरंञ्जनम्॥ (काव्य प्रकाश अध्याय -2 कारिका-19)

    इति व्यक्त्यपरनामधेयः अर्थविशेषः ध्वनिरिति उत्तमकाव्यलक्षणम्। तत्र

    तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्दो यत्सो ऽर्थान्तरयुक् तथा |
    अर्थो ऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः || काप्र-२० ||

    इति शब्दार्थव्युत्पत्तिरीदृशी भवति काव्ये, नवे वा पुराणे वा।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s